Việc chia sẻ hạ tầng R&D trong nghiên cứu khoa học không chỉ giúp tiết kiêm chi phí mua sắm thiết bị, mà còn là bài toán về thể chế, tài chính và quản trị mạng lưới... Đây là một nội dung trọng tâm được đặt ra tại Hội thảo analytica Vietnam Connect 2026, diễn ra hôm nay (21/10) tại Tp. Hồ Chí Minh. Sự kiện do analytica Vietnam tổ chức với sự hỗ trợ của Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo Thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm Nghiên cứu Triển khai Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh; Trung tâm Đào tạo Khu Công nghệ cao và Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 3.

Chia sẻ hạ tầng R&D: Ý tưởng hay nhưng không dễ thực hiện

Tập trung vào chủ đề “Kết nối hạ tầng R&D: Từ phòng thí nghiệm dùng chung đến các bước đột phá công nghệ”, Hội thảo là một "bàn tròn công nghệ" với các cuộc đối thoại chuyên sâu về cách khai thác hiệu quả nguồn lực và năng lực chuyên môn của phòng thí nghiệm, nhằm thúc đẩy tiến bộ công nghệ, giúp các tổ chức, doanh nghiệp cũng như các startups có thể "rút ngắn" quãng đường đưa sản phẩm - giải pháp ra thị trường.

Tại sự kiện, ông Trương Hữu Lý - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu triển khai Khu Công nghệ cao - đã chia sẻ một số vấn đề về thực trạng hệ thống Phòng thí nghiệm (PTN) và điểm nghẽn trong khai thác hạ tầng nghiên cứu công lập tại Tp. Hồ Chí Minh. Theo đó, hệ thống PTN tại Việt Nam khá phong phú, tập trung nhiều ở TP.HCM và Hà Nội với các trang thiết bị giá trị lớn từ ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, do những đặc thù về cơ chế và sở hữu, các PTN này thường hoạt động mang tính khép kín, phân tán theo nội bộ từng viện/trường, thiếu sự kết nối và tỉ lệ dùng chung rất thấp.

Bên cạnh đó, chuyên gia Nguyễn Hồng Thảo đến từ Phòng RQ – QUATEST 3 dẫn số liệu từ Bộ KH&CN cho thấy, có đến 78% thiết bị tại 16 PTN trọng điểm đã lão hóa trên 10 năm (lạc hậu 2–3 thế hệ công nghệ), và 30% cơ sở nghiên cứu công lập hoạt động dưới 50% công suất hoặc chập chờn.

Tiếp cận vấn đề từ việc phát triển mạng lưới PTN dùng chung hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Tp. Hồ Chí Minh, ThS. Nguyễn Thị Thơ Mộng (Trưởng phòng Truyền thông và Hợp tác quốc tế, Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP.HCM - SIHUB) đã chỉ ra 4 điểm nghẽn "đặc thù" của lĩnh vực này.

Thứ nhất, Hạ tầng phân tán và thiếu cơ sở dữ liệu số, thiết bị đầu tư theo mục tiêu nội bộ của từng viện/trường; thiếu danh mục chuẩn hóa về công suất khả dụng, thời gian máy trống và đơn giá.

Thứ hai là rào cản tiếp cận của doanh nghiệp và startups, từ thủ tục hành chính, kỹ thuật viên chuyên trách... cho đến những e ngại về bảo mật ý tưởng, bản quyền.

Thứ ba là vấn đề đứt gãy chuỗi giá trị kỹ thuật, thiếu mắt xích điều phối liên thông từ Tạo mẫu nhanh đến Lab chuyên sâu, Đo kiểm, chuẩn hóa và Sản xuất thử nghiệm.

Và cuối cùng là vướng mắc cơ chế tài sản công và tài chính: Các đơn vị công lập khó khăn trong xác định thẩm quyền cho thuê/chia sẻ; Khung pháp lý về thu-chi bù đắp hao mòn, bảo trì và xử lý rủi ro kỹ thuật...

Tất cả những điểm bất cập này dẫn đến một nghịch lý là "thừa thiết bị đắt tiền đơn lẻ, thiếu năng lực cốt lõi". Nơi có máy móc thì dư thừa công suất, trong khi doanh nghiệp và startup có nhu cầu nghiên cứu, chế tạo mẫu lại không có kênh tiếp cận.

Tìm mô hình hiệu quả cho việc dùng chung hạ tầng R&D

Hội thảo cũng thảo luận về hệ thống chính sách hỗ trợ đặc thù, bao gồm các cơ chế tài chính linh hoạt và tháo gỡ vướng mắc về tài sản công cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Căn cứ trên những "điểm nghẽn" đã được nhận diện, ThS. Nguyễn Thị Thơ Mộng (SIHUB) đề cập đến những yếu tố quan trọng để thúc đẩy việc dùng chung hạ tầng R&D: Chuẩn hóa cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực R&D toàn Thành phố; Vận hành quy trình tiếp cận liên thông, bảo vệ độc lập quyền Sở hữu trí tuệ; Đầu tư hạ tầng bổ sung theo nguyên tắc khoảng trống; Tháo gỡ cơ chế tự chủ tài chính, bảo trì và sử dụng tài sản công.

Cùng đó, ThS. Nguyễn Hồng Thảo (QUATEST 3) tập trung vào nhóm các giải pháp liên quan đến cải cách thể chế, mô hình tài chính, quy trình vận hành và phát triển nhân lực cho hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung. Đặc biệt, cần chuyển đổi mô hình từ thiết bị đơn lẻ sang chuỗi hạ tầng đồng bộ (từ nghiên cứu đến thương mại hóa).

Trong khuôn khổ Hội thảo, các mô hình kết nối liên thông giữa trường học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cũng được đề cập và thảo luận; hướng đến việc xây dựng các phòng thí nghiệm trọng điểm nhằm thúc đẩy hợp tác và phát triển khoa học công nghệ trong khu vực.

Có thể thấy, việc chia sẻ hạ tầng R&D đang trở thành một xu thế, giúp các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp khai thác hiệu quả thiết bị, hạn chế đầu tư trùng lặp, mở rộng hợp tác. Đây là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22 tháng 12 năm 2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Tiếp nối những trao đổi và kết nối được khởi xướng tại analytica Vietnam Connect 2026, analytica Vietnam sẽ tiếp tục thúc đẩy hoạt động trao đổi công nghệ, hợp tác khoa học và kết nối kinh doanh, qua đó đồng hành cùng hệ sinh thái phòng thí nghiệm đang phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam cũng như đáp ứng nhu cầu đổi mới sáng tạo ngày càng cao của khu vực. Các hoạt động kết nối này hướng tới một mục tiêu chung: tăng cường hợp tác trong toàn cộng đồng khoa học Việt Nam, đồng thời tạo ra những cơ hội để các kết quả nghiên cứu và sáng kiến đổi mới sáng tạo được chuyển hóa thiết thực trong thực tiễn.