"Máy tính bỏ túi thế hệ mới" của học sinh

Những năm gần đây, công nghệ AI và các công cụ AI đang ngày càng trở nên dễ tiếp cận, tác động không nhỏ đến việc dạy và học tại các trường. Đặc biệt, nhiều học sinh coi đây là "phao cứu sinh", "máy tính bỏ túi thế hệ mới"... để thực hiện các bài tập được giao.

Theo đó, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào sách giáo khoa, vở ghi hay những buổi lên lớp truyền thống, các em hiện nay chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh là có thể dùng AI để tóm tắt bài học dài, tra cứu nhanh kiến thức hoặc giải các bài tập khó chỉ trong vài giây.

Không chỉ dừng lại ở việc “hỏi - đáp”, AI đang dần được khai thác với nhiều mục đích đa dạng hơn. Một số học sinh sử dụng các công cụ AI để luyện ngoại ngữ, mô phỏng hội thoại, số khác dùng để lập kế hoạch học tập hoặc tìm kiếm ý tưởng sáng tạo, thiết kế bảng trình bày... cho các dự án nhóm.

Điều này cho thấy AI không còn là một công cụ tìm kiếm thông tin đơn thuần, mà đang góp phần hình thành những thói quen học tập mới nhờ vào khả năng giải quyết đa dạng các vấn đề ở nhiều mức độ.

Kết quả khảo sát công bố trên Tạp chí Tâm lý - Giáo dục đầu năm 2026 đối với hơn 3.300 học sinh THPT tại Việt Nam cho thấy, nhận thức và tần suất tiếp cận các công cụ công nghệ của học sinh đang tăng trưởng vượt bậc, đặc biệt có sự phân hóa rõ rệt theo địa lý khi tỷ lệ học sinh thành thị chủ động khai thác AI chiếm ưu thế lớn (với hơn 62% mẫu khảo sát). Sự thay đổi này phản ánh một bước chuyển rõ rệt trong hành vi học tập của học sinh. Từ chỗ chủ động tìm kiếm và xử lý thông tin theo cách truyền thống, nhiều em đang dần chuyển sang dựa vào AI để rút ngắn thời gian và tối ưu hiệu quả. Đây có thể được xem là tín hiệu của một xu hướng tất yếu trong kỷ nguyên số, nhưng đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi lớn về cách học và chất lượng học trong tương lai.

Góc nhìn đa chiều về Lợi - Hại khi dùng công cụ AI

Tiếp xúc thường xuyên với công cụ AI, học sinh hiện đang có những góc nhìn đa chiều. Nhiều em xem đây là công cụ đắc lực để tối ưu thời gian học tập. Em Hoàng Dương chia sẻ nguyên tắc của mình: “Trước khi hỏi AI chatbot, em luôn tự suy nghĩ và thử tự giải quyết. Việc này giúp em vừa tiết kiệm thời gian vừa phát triển được tư duy cá nhân”.

Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy, không ít học sinh bắt đầu trăn trở về ranh giới mỏng manh giữa việc “mượn sức” công nghệ và nguy cơ mất đi khả năng tư duy độc lập.

Bày tỏ sự quan ngại trước thực trạng AI ngày càng phổ biến trong học đường, em Vũ Sơn Tùng (Học sinh lớp 10A2, Trường THPT Chuyên Thái Nguyên) thẳng thắn nhìn nhận: “Sử dụng AI thì lợi ít mà hại nhiều, em cảm thấy việc sử dụng AI sẽ dần làm cho con người phụ thuộc đến nỗi nếu AI biến mất thì họ sẽ không làm được gì cả.”

Dưới lăng kính sư phạm, nhà trường đang phải đối mặt với “bài toán kép” giữa việc khuyến khích người học nhạy bén hơn với tiến bộ công nghệ nhưng vẫn phải giữ vững tư duy và tính trung thực. Cô Nguyễn Thị Minh Hiền (Giảng viên Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên) nhận định AI giúp sản phẩm học tập của sinh viên đa dạng và phong phú hơn. Dù vậy, cô nhấn mạnh: “Những sản phẩm có giá trị thực sự không được quyết định ở việc sinh viên có dùng AI hay không, mà nằm ở khả năng nghiên cứu sâu và rộng của các em”.

Thay vì cấm đoán, thực trạng hiện nay cho thấy toàn ngành giáo dục đang chủ động thích ứng. Mới đây nhất (ngày 6/5/2026), Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư quy định về ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học. Trọng tâm của dự thảo là yêu cầu bảo đảm liêm chính học thuật. Theo đó, AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ và người học phải tuân thủ tính trung thực, minh bạch. Mọi hành vi sử dụng AI để gian lận thi cử, đạo văn, nhờ làm thay nhiệm vụ học tập hoặc không khai báo khi có yêu cầu đều bị xem là vi phạm.

Ranh giới mong manh giữa "vận dụng" và "lạm dụng"

Sự phổ biến của AI hiện nay không chỉ làm thay đổi cách tiếp cận tri thức của học sinh mà còn kéo theo nhiều tranh luận về vai trò của công nghệ trong giáo dục. Khi việc tìm kiếm thông tin và tiếp cận đáp án trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, câu hỏi được đặt ra không còn là có nên sử dụng AI hay không, mà là sử dụng công cụ này như thế nào để hỗ trợ học tập hiệu quả mà vẫn duy trì được năng lực tư duy và tự học của người học.

Theo Th.S. Nguyễn Thị Minh Hiền - Khoa Giáo dục Chính trị, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, việc sử dụng AI trong giáo dục hiện nay đã trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, AI chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người sử dụng có nền tảng kiến thức, kỹ năng và tư duy nhất định. Cô nhận định: “AI chỉ có thể là một công cụ hỗ trợ hữu ích khi người sử dụng có trình độ, có kiến thức, có hiểu biết và hơn tất cả là cần phải có kỹ năng”. Theo đó, những bài tập phụ thuộc quá nhiều vào AI thường thiếu chiều sâu phân tích cũng như dấu ấn tư duy cá nhân.

Bên cạnh câu chuyện sử dụng AI như thế nào, vấn đề độ tuổi phù hợp để tiếp cận công nghệ này cũng được đặt ra. Theo Th.S. Nguyễn Thị Minh Hiền, AI chỉ nên được sử dụng khi người học đã có năng lực tự ý thức, biết kiểm soát suy nghĩ, hành vi và thái độ của bản thân trong quá trình học tập. Cô khẳng định: “Khi hội tụ đầy đủ những năng lực ấy thì đó mới là thời điểm thích hợp để sử dụng AI”.

Từ góc độ chuyên môn, TS. Nguyễn Đức Anh - Giảng viên khoa Khoa học máy tính, Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông (Đại học Bách khoa Hà Nội) khẳng định rằng AI hiện nay không sở hữu năng lực tư duy như con người mà chủ yếu hoạt động dựa trên việc ghi nhớ và tái tạo các khuôn mẫu tri thức có sẵn. Theo thầy, điểm tạo nên khác biệt của con người nằm ở khả năng tư duy linh hoạt, thích ứng và xử lý những tình huống thực tế chưa từng gặp, cũng là yếu tố rất khó bị thay thế bởi công nghệ.

TS. Nguyễn Đức Anh cũng lưu ý rằng các mô hình AI hiện nay luôn được thiết kế để đưa ra câu trả lời trôi chảy, ngay cả khi thông tin có thể vẫn chưa được xác thực. “Như vậy, nếu học sinh trong quá trình học tập không đánh giá hoặc phản biện được câu trả lời thì dễ tiếp nhận đáp án sai”, thầy nhấn mạnh. Dù vậy, với những kiến thức cơ bản và có tính quy chuẩn cao, AI vẫn có thể là công cụ hỗ trợ hiệu quả.

Hệ lụy đáng lo ngại nhất là nguy cơ làm suy giảm năng lực tự giải quyết vấn đề nếu học sinh quá phụ thuộc vào AI. Theo TS. Nguyễn Đức Anh, chỉ khi bộ não tự tìm tòi, thử sai và tổng hợp thông tin thì kiến thức mới thực sự được ghi nhớ lâu dài. Việc liên tục dựa vào đáp án có sẵn sẽ khiến quá trình học tập trở nên thụ động và khó làm chủ tri thức.

Nhìn về đường dài, việc AI làm thay đổi cách dạy và học là xu thế tất yếu không thể đảo ngược. Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển càng đòi hỏi người sử dụng phải có nền tảng kiến thức và tư duy vững vàng để khai thác hiệu quả. Đồng quan điểm, dưới góc nhìn giáo dục, Th.S. Nguyễn Thị Minh Hiền ví AI như “một tấm vé đi trên đường cao tốc” giúp rút ngắn thời gian tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của việc học vẫn nằm ở quá trình con người tự tư duy, phân tích và khám phá tri thức. “Nên sử dụng AI giống như một người thư ký để hỗ trợ cho quá trình mình làm chủ chính bản thân mình”, Th.S Nguyễn Thị Minh Hiền nói.