Lấy người dân làm trung tâm của chuyển đổi số

Môi trường số tạo ra nhiều cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận pháp luật. Người dân có thể chủ động tìm kiếm, so sánh, đặt câu hỏi, phản hồi và chia sẻ thông tin pháp luật thông qua cổng thông tin điện tử, mạng xã hội, ứng dụng di động và các nền tảng số. Tuy nhiên, sự thuận tiện này cũng kéo theo những thách thức mới về tính chính xác, xác thực của thông tin, nguy cơ nhầm lẫn giữa thông tin chính thống với nội dung thương mại, tư vấn cá nhân và nguy cơ gia tăng khoảng cách số giữa các nhóm dân cư.

Do đó, chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật không thể chỉ dừng ở việc đưa tài liệu lên internet hay tăng số lượng tin, bài, lượt truy cập. Mục tiêu quan trọng hơn là nâng cao "năng lực pháp lý" của người dân và doanh nghiệp, giúp họ hiểu đúng, biết cách sử dụng pháp luật và tự tin hơn trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Theo các chuyên gia, trước hết cần nâng cao chất lượng và khả năng sử dụng của thông tin pháp luật; người dân phải có khả năng nhận biết nguồn cung cấp, văn bản gốc, tình trạng hiệu lực và thời điểm cập nhật. Khi văn bản được sửa đổi, thay thế hoặc thông tin có sai sót, cần có cơ chế cảnh báo, đính chính, thay thế hoặc gỡ bỏ kịp thời. Cùng với văn bản pháp luật, phát triển các hình thức tóm tắt, hỏi - đáp, tình huống pháp lý, hướng dẫn thủ tục, biểu mẫu và công cụ tra cứu phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Cùng với đó, phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số cần trở thành quá trình tương tác hai chiều. Những câu hỏi, phản ánh, vướng mắc của người dân và doanh nghiệp không chỉ là yêu cầu cần giải đáp mà còn là nguồn dữ liệu quan trọng để cơ quan nhà nước nhận diện những quy định khó hiểu, thủ tục còn bất cập và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Vì vậy, cần hình thành cơ chế tiếp nhận, phân loại, xử lý và công khai kết quả phản hồi, đồng thời kết nối dữ liệu này với quá trình xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thi hành pháp luật.

Một yêu cầu mới đặc biệt quan trọng là quản trị nền tảng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI). Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng về nguồn dữ liệu, trách nhiệm cập nhật, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và kiểm soát rủi ro.

Đối với AI, cần xác định rõ đây là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin pháp luật. Những nội dung do AI tạo ra có khả năng tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ, thời hạn hoặc thủ tục của người dân cần được kiểm chứng; đồng thời, có khả năng truy xuất nguồn dữ liệu, tiếp nhận báo lỗi và đính chính khi cần thiết.

Bổ sung "hàng rào" pháp lý để chuyển đổi số đi vào thực chất

Dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) đã có bước tiến đáng ghi nhận khi bổ sung các nội dung về chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ, mạng xã hội và AI; đồng thời, nhấn mạnh truyền thông chính sách, tương tác hai chiều, trách nhiệm cập nhật thông tin và đánh giá hoạt động dựa trên khả năng tiếp cận, sự hài lòng của đối tượng thụ hưởng.

Bên cạnh đó, Luật hiện hành và dự thảo Luật đều đã quan tâm đến các nhóm đối tượng đặc thù. Người cao tuổi, người khuyết tật, người có kỹ năng số hạn chế, người dân ở vùng khó khăn hoặc sử dụng ngôn ngữ dân tộc thiểu số không được trở thành nhóm bị bỏ lại phía sau. Các nền tảng cần có định dạng dễ tiếp cận, phụ đề, âm thanh, công cụ hỗ trợ phù hợp; duy trì các kênh trực tiếp, tài liệu in và điểm hỗ trợ đối với những người chưa có điều kiện tiếp cận môi trường số.

Cuối cùng, chuyển mạnh từ đánh giá theo số lượng hoạt động sang đánh giá bằng kết quả thực chất. Hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cần được đo lường bằng khả năng tiếp cận, mức độ hiểu và khả năng vận dụng thông tin, mức độ hài lòng, độ tin cậy, thời gian xử lý thông tin sai, khả năng tiếp cận của nhóm yếu thế và sự chuyển biến trong hành vi tuân thủ pháp luật.

Hoàn thiện pháp luật về phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số không đơn thuần là bổ sung thêm phương tiện truyền thông hiện đại, mà là xây dựng một khuôn khổ pháp lý mới để môi trường số thực sự trở thành không gian bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật.

Theo các chuyên gia, khi thông tin pháp luật được chuẩn hóa, công nghệ được kiểm soát, người dân được tương tác và phản hồi, trách nhiệm được phân định rõ và hiệu quả được đo bằng sự thay đổi trong nhận thức, hành vi; công tác phổ biến, giáo dục pháp luật sẽ chuyển từ "đưa luật đến với người dân" sang giúp người dân hiểu đúng, sử dụng đúng pháp luật và hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật.