Ngày nay, khi các mô hình ngôn ngữ lớn và các hệ thống AI toàn cầu thâu tóm tri thức nhân loại, chúng chỉ học những gì được số hóa. Trong bối cảnh đó, nếu không số hóa sử làng, số hóa các di sản văn hóa ngay từ hôm nay, tức là chúng ta đang “buông bỏ” không gian tâm thức của con cháu mình cho văn hóa ngoại lai ngay trong hiện tại, đây chính là nỗi đau đáu của nhiều chuyên gia văn hóa.

Mất dữ liệu là mất “hiện diện văn hóa” trong tương lai

Nhìn vào bản chất của cuộc “cách mạng AI”, đang diễn ra trên toàn cầu, có thể thấy những nội dung nào không được chuyển đổi thành dữ liệu (Data) sẽ bị “tiêu biến”.

Bên cạnh đó, nhóm người dùng hào hứng nhất với AI – đặc biệt là AI tạo sinh – chính là người trẻ. Theo báo cáo của DataReportal, đến tháng 4/2026, thế giới có khoảng 2,42 tỷ người dùng GenAI hoạt động, tương đương gần 40% người dùng Internet và khoảng 29% dân số toàn cầu. Chỉ trong vòng một năm, số người sử dụng đã tăng thêm khoảng 1,4 tỷ người. Trong đó, nhóm Millennials và Gen Z hiện chiếm khoảng 65% tổng số người dùng GenAI.

Tại Việt Nam, chưa có những số liệu thống kê cụ thể tương tự. Song đáng chú ý là một nghiên cứu diện hẹp do ThS. Haley Phan - chuyên gia nghiên cứu chiến lược Công nghệ và Giáo dục – thực hiện và chia sẻ. Theo đó, ThS Haley Phan cho biết đã tiến hành một khảo sát nhóm tập trung vào tháng 6/2026 tại Hà Nội với 60 học sinh từ 12-20 tuổi đến từ nhiều tỉnh, thành phía Bắc. Các học sinh được yêu cầu tự liệt kê những lợi ích và tác hại của AI tạo sinh mà không nhận bất kỳ gợi ý nào từ người hướng dẫn. Kết quả cho thấy 100% học sinh đều sử dụng GenAI thường xuyên trong học tập. Các em nhận diện được 15 nhóm rủi ro, nhiều hơn 12 nhóm lợi ích được nêu ra. Trong đó, 100% học sinh cho rằng AI khiến người dùng dễ phụ thuộc và lười suy nghĩ; 89% lo ngại AI cung cấp thông tin sai lệch; 78% cho rằng AI có thể làm suy giảm tư duy phản biện.

“Điều này cho thấy thế hệ trẻ Việt Nam đã nhận thức khá rõ các rủi ro của AI. Tuy nhiên, các em vẫn chưa được trang bị đầy đủ những nguyên tắc và kỹ năng để ứng xử với AI trong thực tế”, ThS. Haley Phan nói.

Đó chỉ là phần nào bề nổi của vấn đề, khi người trẻ đến với công nghệ và các công cụ AI một cách hồn nhiên, chứ chưa nói đến việc tiếp cận các di sản văn hóa truyền thống.

Chia sẻ về vấn đề này, đạo diễn Trương Công Tú – người phụ trách Dự án số hóa di sản làng xã Sử làng sử nước (do Quỹ VinIF hỗ trợ) - bày tỏ nỗi quan ngại lớn.

“Hàng triệu thanh thiếu niên Việt Nam hiện nay đang trò chuyện với AI mỗi ngày để học tập, sáng tạo và định hình quan điểm sống. Nhưng AI lấy dữ liệu từ đâu? Có đến 90% dữ liệu huấn luyện AI hiện nay đến từ các quốc gia phát triển, nơi mọi ngóc ngách lịch sử của họ đã được số hóa từ nhiều thập kỷ trước…” - đạo diễn Trương Công Tú nói.

Theo ông, hệ quả của việc này là rất đáng lo ngại: Khi một đứa trẻ hỏi AI về "triết lý sống của người Việt", rất có thể, hệ thống sẽ trả về một đáp án bị nhào nặn qua góc nhìn của các tài liệu nước ngoài, hoặc nguy hiểm hơn, tự "bịa" ra những tri thức dựa trên sự thiếu hụt dữ liệu bản địa”.

“Trong bối cảnh ấy, nếu không số hóa sử làng, chỉ 10 năm nữa thôi, khi cháu bạn hỏi AI về Lý Thường Kiệt, AI có thể sẽ mô tả ông như một... siêu anh hùng Marvel phiên bản Đông Nam Á, hoặc tệ hơn là một vị tướng trùng tên trong dữ liệu lịch sử của nước láng giềng. AI không cố ý nói dối, nó chỉ đang "ăn gì mớm nấy", mà chúng ta lại chưa đầu tư cho nó “ăn” những dữ liệu chuẩn xác và quý báu về văn hóa và lịch sử một cách có hệ thống”, ông Tú nói.

Cứ như vậy chúng ta sẽ đối mặt với một thực tế: Theo thời gian, một cụ già ở làng cổ Bắc Bộ tạ thế có thể mang theo toàn bộ bí truyền dệt lụa hay thần tích làng sông Đáy, nghĩa là một "dung lượng bộ nhớ" di sản vô giá bị xóa vĩnh viễn khỏi thực tại. Trong khi đó, từng ngóc ngách văn hóa Pop của thế giới lại được nạp liên tục vào các máy chủ nằm ở Thung lũng Silicon.

Từ mảnh sắc phong đến tham số của trí tuệ nhân tạo

Hãy thực hiện một “cú nhảy” từ điểm cụ thể nhất đến khái niệm trừu tượng nhất để thấy tính cấp bách của vấn đề.

Ở mức độ cụ thể: một tấm sắc phong thời Lê Trung Hưng bằng giấy sắc phong dát kim nhũ, đang bị mối mọt gặm nhấm trong chiếc rương gỗ của một ngôi đền làng Bắc Bộ. Cụ từ quản lý đền nay đã 87 tuổi với giọng khàn đục đang chia sẻ về nó, cũng như giải thích lý do tại sao làng cụ lại có tục "đánh sập chiếu thần" trong đêm hội làng - một hành vi mang triết lý phồn vinh và sự công bằng xã hội sâu sắc.

Ở mức độ trừu tượng, đó là "Mã gen văn hóa". Khi đem tấm sắc phong đó quét 3D, khi thu âm giọng nói của cụ từ rồi mã hóa thành dữ liệu chuẩn, chúng ta đang chuyển hóa "sự thiêng truyền miệng" thành dữ liệu.

Chính các dữ liệu này sẽ đi vào bộ nạp của AI. Để khi AI cất tiếng nói, nó mang theo tư duy, nhân sinh quan và bản sắc của người Việt. Số hóa không phải là nhét di sản vào một chiếc ổ cứng rồi cất vào tủ kính. Số hóa là cấp "căn cước công dân số" cho di sản để nó sống sót và tranh chấp không gian với các văn hóa khác trên không gian mạng.

Đừng để hồn làng “bơ vơ” trên không gian số

Hãy tưởng tượng một kịch bản không xa: Con em chúng ta lớn lên, mang dòng máu Việt nhưng tư duy hoàn toàn bị thao túng bởi những giá trị văn hóa được định hình bởi thuật toán ngoại quốc. Các em biết đến thần thoại Hy Lạp, từng tích cổ Trung Quốc hay các lễ hội phương Tây, vì những thứ đó hiện diện đầy hấp dẫn trong các tựa game, phim ảnh và được AI nhắc lại hàng ngày. Trong khi đó, Thành Hoàng làng mình - vị anh hùng từng xả thân giữ đất, có công với dân - lại chỉ là một cái tên mờ nhạt, xa lạ với chúng.

Đó chính là cuộc xâm lăng văn hóa nguy hiểm nhất: Không cần chiếm đất, chỉ cần chiếm lấy bộ não và cảm xúc của thế hệ tương lai.

“Cũng vì thế, chúng tôi kỳ vọng rất cao những dự án số hóa như "Sử làng sử Việt" mà quỹ VinIF đồng hành. Bởi lớn hơn giá trị một khoản đầu tư, đây còn là cách chúng ta nạp "linh hồn Việt" vào trí tuệ nhân tạo”, đạo diễn Trương Công Tú nói.